Živi svet Gornjeg Podunavlja
Od ukupnog broja zabeleženih taksona, više od polovine su kosmopoliti-biljke širokog rasprostranjenja. Mnogo značajnije su biljke užeg rasprostranjenja, naročito panonski endemi i subendemi, mnoge vrste su i reliktnog karaktera, pa se kao ugrožene nalaze na Evropskoj i Nacionalnoj Crvenoj listi flore, a zakonom su zaštićene kao prirodne retkosti.
Tipovi vegetacije zastupljeni u rezervatu su: vodena i močvarna vegetacija, ruderalna vegatacija, livadska vegetacija, šumska vegetacija.
Zahvaljujući svom biogeografskom položaju, na dodiru srednjeevropske i jugoistočnoevropske šume sa stepom ovaj jedinstveni mozaik vodenih, močvarnih i kopnenih ekosistema značajan je centar ekosistemskog, specijskog genetskog diverziteta. Očuvan je veći broj retkih i ugroženih biljnih i životinjskih vrsta i njihovih zajednica od nacionalnog i međunarodnog značaja, kao i osetljiva staništa koja predstavljaju međunarodni prioritet u zaštiti.( Bjelić-Čabrilo i sar.,2024)
Dunav je svojim tokom, zajedno sa rukavcima tzv. Dunavcima i poplavnim vodama dao osnovni pečat Gornjem Podunavlju, te ono predstavlja značajan centar biodiverziteta. Očuvan je veći broj retkih i ugroženih biljnih i životinjskih vrsta i njihovih zajednica od nacionalnog i međunarodnog značaja, kao i osetljiva staništa prioritetna za zaštitu. Zabeleženo je 156 vegetacionih tipova u okviru 14 klasa, І8 redova, 32 sveze i 51 biljne zajednice koje gradi prekoю 1000 biljnih vrsta. Tu se nalaze krajnje uprožene vrste kao što je rebratica (Hottonia palustris), bopak (Hippuris vulgaris) i zmijski ljutić (Ranunculus kingua). Deo ovog bogatstva ogleda se i u prisustvu 55 vrsta riba, 11 vrsta vodozemaca, 9 vrsta gmizavaca, 230 vrsta ptica i 51 vrsta sisara, kao i ogroman broj beskičmenjaka, od kojih se izvaja preko 60 vrsta dnevnih leptira.
Područje Gornjeg Podunavlja je jedno od najvažnijih mrestilišta riba, kao i stanište orla belorepana (Haliaeetus albicila) i crne rode (Ciconia nigra), najveće je stanište ritskog jelena (Cervus elaphus) i divlje svinje (Sus scrofa).
Biljni svet
Flora Gornjeg Podunavlja broji više od 600 zabeleženih biljnih vrsta. Uslovi staništa omogućavaju prisustvo i higrofilnih i kserofilnih zajednica, čime se obezbeđuje
visoka ekološka raznovrsnost.
Retke i strogo zaštićene vrste
U ranijim istraživanjima, ističe se nekoliko retkih i zaštićenih vrsta kao što su: kukurjak (Eranthis hyemalis), rebratica (Hottonia palustris), borak (Hippuris vulgaris), zmijski ljutić (Ranunculus kingua), beli lokvanj (Nymphaea alba) i žuti lokvanj (Nuphar lutea) – simboli barske flore, indikator čiste vode, barska perunika (Iris pseudacorus) – retka i zaštićena vrsta u Srbiji.
2024. godine je sprovedeno istraživanje vodozemaca i flore u SRP Obedska bara, SRP Gornje Podunavlje i SRP Koviljsko-petrovaradinski rit, od strane tima Bjelić-Čabrilo, Milić, Bokić, Radak i Tošić. Na istraživanim lokalitetima u Monoštorskom ritu, nalazi se 11 vrsta koje su od nacionalnog značaja; hajdučka trava (Achilea millefolium), beli slez (Althaea officinalis), slatinski pelin (Artemisia santonicum), slatinska palamida (Cirsiumn brachycephalum), Beli glog (Crataegus monogyna), šumska jagoda (Fragaria vesca), sivkasti zvezdan (Galatella cana), ivanjsko cveće (Galium verum), barska perunika (Iris pseudacorus), trnjina (Prunus spinosa) i šipak (Rosa canina). Sve navedene vrste pripadaju grupi zaštićenih i strogo zaštićenih divljih vrsta biljaka, i nalaze se u Prilogu 1 i 2 nacionalnog Pravilnika o zaštićenim i strogo zaštićenim divljim vrstama biljaka, životinja i gljiva Republike Srbije. Takođe, Cirsium brachycephalum se nalazi na listi skrivenosemenica na dodatku II, IV i V Direktive o staništima. (Bjelić-Čabrilo i sar, 2024)
Šumske vrste od značaja
Poljski jasen (Fraxinus angustifolia) i hrast lužnjak (Quercus robur) – karakteristični za ritske šume, čuvaju genetičku raznovrsnost i predstavljaju ključne vrste za
stabilnost šumskih ekosistema. Značajne su i zajednice vrbe (Salix spp.), bele (Populetum albae) i crne topole (Populetum nigro).
Invazivne vrste
Najveću pretnju prirodnim zajednicama predstavljaju:
- bagremac ili američka amorfa (Amorpha fruticosa) – agresivno potiskuje barsku vegetaciju
- bagrem (Robinia pseudoacacia) – menja sastav lužnjakovih šuma
- ambrozija (Ambrosia artemisiifolia) – izaziva zdravstvene probleme i degradira livade
Životinjski svet
Fauna Gornjeg Podunavlja odlikuje se visokom raznovrsnošću i prisustvom brojnih strogo zaštićenih i retkih vrsta.
Ptice
Zabeleženo je preko 250 vrsta, od čega veliki broj gnezdarica i migratornih ptica. Najznačajnije vrste su:
Orao belorepan (Haliaeetus albicilla) – simbol rezervata, stabilna populacija.
Crna roda (Ciconia nigra) – gnezdi se u starim hrastovima, strogo zaštićena.
Dunavska divlja guska (Anser anser) – gnezdi se u močvarama rezervata.
2024. godine sprovedeno je istraživanje i monitoring orla belorepana na teritoriji JP „Vojvodinašume“, istraživanje je sproveo ornitolog Nenad Spremo. Zaključak istraživača je da je zajednički rad sa čuvarima šuma na monitoringu orla belorepana pokazao odlične rezultate, jer je primetan njihov viši stepen obučenosti, interesovanja i razumevanja problematike potrebe praćenja stanja, kao osnove sprovođenja aktivnih mera zaštite, uporedo sa tekućim gazdovanjem u šumarstvu. Naravno, treba napomenuti da odredeni manji broj saradnika na terenu nije u potpunosti i na odgovarajući način sprovodio mere praćenja stanja, što se ogledalo u nepoznavanju aktuelnih prilika.
Na osnovu uporedne analize rezultata monitoringa iz dva perioda, proizilazi da su prirodni uslovi bili relativno slični, kao i čovekov pozitivan i uspešan rad u aktivnoj zaštiti, ali vremenski uslovi su na žalost doprineli tome da rast broja orlovskih parova ne bude viši. Narednih godina se očekuje i nestanak pojedinih parova, kao i pojava novih, kako na upražnjenim mestima, tako i na novim, ponekad i neočekivanim mestima. (Spremo, 2024)
Sisari
Jelen obični (Cervus elaphus) – jedna od najvećih populacija u Srbiji.
Vidra (Lutra lutra) – indikator kvaliteta voda, strogo zaštićena.
Dabar (Castor fiber) – uspešno reintrodukovan u rezervat.
Područje Gornjeg Podunavlja sa svojim šumama, njihovim vegetacijskim sastavom kao i ostalim ekološkim karakteristikama, veoma je pogodno za život jelena. Smatra se da su ritske šume i pored promena koje su pretrpele, jedine sačuvale izgled i uslove kakvi su nekad vladali u jelenskim staništima. O izvanrednim uslovima života koje pružaju ova staništa za ovu divljač najbolje svedoče njihova brojnost, telesna razvijenost, a iznad svega njihova trofejna vrednost
Davne 1954. na ovom prostoru odstreljen je jelen trofejne vrednosti od 248,55 poenakoji je osvojio zlatnu medalju. Titulu najvrednijeg u svetu zadržao je sve do 1971. godine. Zanimljivo je da Zakonom o lovstvu 248,55 poena predstavlja gornju granicu koja dozvoljava iznos trofeja iz zemlje. Prvi sledeći poen svrstava trofej u nacionalno blago. Ovaj zlatni jelenski trofej je pod zaštitom države.(Studija SRP Gornje Podunavlje,2000)
Ribe
Više od 50 vrsta riba naseljava Dunav i njegove pritoke. Najznačajnije u smislu zaštite i ranjivosti su: kečiga (Acipenser ruthenus), gavčica (Rhodeus sericeus amarus), istočna govedarka (Gobio kessleri), rečna mrena (Barbus barbus), čikov (Misgurnus fossilis), balavac(Gymnocephalus cernua), mali vretenar(Zingel streber) i veliki vretenar(Zingel zingel).
Poseban značaj ima crnka (Umbra crameri) – endemska i strogo zaštićena vrsta Panonske nizije, koja opstaje samo u izolovanim rukavcima i mrtvajama. Pronađena je u kanalu u blizini Bačkog Monoštora 2008. godine.
Vodozemci i gmizavci
Stešnjeni u sve uže okvire vodozemci i gmizavci nalaze utočišta u brojnim meandrima, mrtvajama, barama i močvarama, čiji opstanak danas zavisi isključivo od čoveka.
Značaj vodozemaca i gmizavaca, kao prelaznih i završnih članova životnih zajednica, ogleda se kroz mnogobrojne uzajamno isprepletene odnose koji vladaju u ovim specifičnim, raznolikim i veoma ranjivim ekosistemima.
U fauni vodozemaca ovog dela Podunavlja prisutne su obe grupe poznate u Evropi. U grupi repatih vodozemaca (Caudata) zabeleženi su: veliki podunavski mrmoljak (Triturus dobrogicus) i mali mrmoljak. U grupi bezrepih vodozemaca - žaba (Anura) registrovani su: crvenotrbi mukač (Bombina bombina), obična češnjarka (Pelobates fuscus), obična krastava žaba (Bufo bufo), zelena krastava žaba (Bufo viridis), gatalinka (Hyla arborea), šumska žaba (Rana dalmatina), zelena žaba (Rana kl. esculenta), mala zelena žaba (Rana lessonae) i velika zelena žbava (Rana ridibunda).
U fauni gmizavaca registrovane su, do sada jedna vrsta kornjača, četiri vrste
guštera i četiri vrste zmija. Od kornjača tu je barska kornjača (Emys orbicularis), među gušterima nalaze se slepić (Anguis fragilis), obični zelembać (Lacerta viridis), livadski gušter (Lacerta agilis) i zidni gušter (Podarcis muralis). U redu zmija, ovo područje naseljavaju eskulapov smuk (Elaphe longissima), smukulja (Coronella austriaca), belouška (Natrix natrix) i ribarica (Natrix tessellata).
Ovo relativno siromaštvo u raznovrsnosti gmizavaca Gornjeg Podunavlja verno oslikava stanje prostora, kao i odnos čoveka prema ovoj fauni. Narušavanje prirodnih staništa dovodi do direktnog ugrožavanja mogućnosti opstanka gmizavaca kao jednog od najranjivijih karika u isprepletenom prirodnom lancu. Pored toga, kada su zmije u pitanju, hranidbenu bazu čine prvenstveno vodozemci
tako da se promene u gustini populacija vodozemaca direktno odražavaju na promene u istom populacionom atributu gmizavaca.
Imajući u vidu snažan pritisak čoveka na ove prostore i njegovu viševekovnu eksploataciju prirodnih dobara iz reke i uz nju, osnovna obaveza je da se prirodni "vlasnici" ovih područja zaštite od daljnjeg uništavanja. Nema opravdanja za nedomaćinsko i bahato ponašanje koje je do sada karakterisalo
čovekovu težnju za neprimerenim uništavanjem onoga što je priroda eonima stvarala. (Studija Specijalni rezervat prirode „Gornje Podunavlje“ predlog za stavljanje pod zaštitu kao prirodnog dobra od izuzetnog značaja, 2000.) .(Studija SRP Gornje Podunavlje,2000)
Tokom 2024. godine na teritoriji SRP Gornje Podunavlje potvrđeno je prisustvo 5 vrsta bezrepih vodozemaca: obična krastača, kreketuša, zelena žaba, šumska žaba, crvenotrbi mukač. Što se tiče repatih vodozemaca, potvrđeno je prisustvo malog mrmoljka na području Štrbac u barama pored slatinskih livada, kao i u barama na Kozari. Navedeni podaci deo su istraživanja pod nazivom „Istraživanje vodozemaca i flore u SRP Obedska bara, SRP Gornje Podunavlje i SRP Koviljsko-petrovaradinski rit“, od strane tima Bjelić-Čabrilo, Milić, Bokić, Radak i Tošić.
Insekti
Među dnevnim leptirima Gornjeg Podunavlja 32 vrste su od interesa za zaštitu. Među njima 3 vrste su okvalifikovane kao ugrožene, 19 vrsta su u kategoriji ranjenih a 10 vrsta je svrstano u kategoriju retkih.Takođe, zbog niza bioloških osobenosti od 32 navedene vrste 3 je stavljeno na Crvenu listu, i to: narandžasti repkar (Thecla betulae), panonski prelivac (Apatura metis) i šumski šarenac (Euphydryas maturna).
Od ove tri vrste posebnu pažnju zaslužuje Apatura metis. Areal vrste se proteže od Panonske nizije do severne Kine i Japana a u Srbiji je vrsta rasprostranjena u Vojvodini, uz obale većih reka. Vrsta je pored svojih prirodnih neprijatelja naročito ugrožena i delovanjem čoveka. Intenzivna devastacija šuma topole i vrbe je umnogome ugrožava, kao i drenaža močvarnih područja sa ovim šumama. Ali, aerozaprašivanje protiv komaraca ubija i gusenice ove vrste i to je danas glavni način dovođenja populacija ove vrste do egzistencijalnog minimuma.
U vodi i jako vlažnim staništima, gde se sreće vegetacija akvatičnih, semiakvatičnih biljaka i močvarnih livada, prisutne su i odgovarajuće grupe insekata. Među njima treba istaći prisustvo larava komaraca, vodencveta, vilinih konjica, gnjuraca, veslara, vodenog škorpiona, štapičaste vodene stenice i dr. Od posebnog interesa (faunističkog, ekološkog, ekonomskog i estetskog) su vrste iz reda Odonata - vilinih konjica. .(Studija SRP Gornje Podunavlje,2000)
Tokom istraživanja sprovedenog 2024. godine, konstatovano je više od 350 vrsta uglavnom podunavskih, stepskih i panonskih vrsta leptira (čija je potvrda i provera determinacije u toku) od kojih je oko 20% zabeleženih po prvi put za ove biocenoze, a nekoliko vrsta se vodi kao novopronađeno za faunu Republike Srbije. Rezultati obimnih istraživanja ovih ekosistema su publikovani u 2024/213 i 2024/214. godine u formi rada u vodećem nacionalnom naučnom časopisu "Topola" pod naslovom:Acleris lacordairana Duponchel, 1836) (Lepidoptera: Tortricidae) - nova vrsta u fauni Republike Srbije і južne Evrope nađena u trećem stepenu zaštite Specijalnog rezervata prirode ,,Gornje Podunavlje" - Topola/Poplar 2024, 213, 33-41 autori: Dejan V. Stojanović, Dragan Vajgand, Ivana Vasić i Biljana Latić.
Otkrivena Acleris lacordairana na severu AP Vojvodine i Republike Srbije, u središtu Panonske nizije, predstavllja ujedno i prvi nalaz ove vrste u Južnoj Evropi (prošireno Balkansko poluostrvo). Ovo je prvi doprinos sistematskom istraživanju faune mikromoljaca Gornjem Podunavlju i značajan prilog poznavanju faune Lepidoptera duž toka Dunava u Republici Srbiji. Potrebno je preduzeti konkretne mere zaštite i utvrditi mogućnost i verovatnoću ugroženosti, kao i moguće mere zaštite ove dragocene vrste i njenog staništa. Takođe treba osmisliti i prikazati A. lacordairana kao nacionalno bogatstvo Republike Srbije, turističku atrakciju i svojevrsni brend Specijalnog rezervata prirode „Gornje Podunavlje“.(Stojanović i sar.,2024)
Nedavna istraživanja (2019-2024) faune leptira u Srbiji rezultirala su realizacijom rada i značajnim otkrićem tri nove vrste sovica kod nas: Grammodes bifasciata, Athetis hospes i Mythimna congrua. Ovo je novi doprinos sistematskom istraživanju faune Lepidoptera u Specijalnom rezervatu prirode „Gornje Podunavlje“, Specijalnom rezervatu prirode „Deliblatska peščara“, Spomeniku prirode „Lazarev kanjon" i urbanom lokalitetu Gradsko groblja Novi Sad i značajan doprinos poznavanju faune Lepidoptera duž toka Dunava u Republici Srbiji. (Stojanović i sar.,2024)