Vlažna staništa Gornjeg Podunavlja - analiza stanja i ugoženosti
Gornje Podunavlje je jedan od ključnih poplavnih ekosistema u Srbiji i predstavlja važan deo Dunavskog koridora biodiverziteta.
Zbog prirodnog režima poplava, ovo područje obezbeđuje:
- Staništa za retke i zaštićene vrste vodozemaca, insekata, ptica, sisara i riba.
- Prirodnu filtraciju i stabilizaciju kvaliteta vode kroz močvarne i šumske zone.
- Prostor za migraciju i reprodukciju ptica selica, uključujući međunarodno značajne vrste (IUCN Red List).
Gornje Podunavlje je jedno od najvećih preostalih plavnih područja nizvodnog Dunava, od međunarodnog značaja, područje je na državnom nivou zaštićeno kao Specijalni Rezervat Prirode, deo je Ramsarske liste, UNESCO rezervata biosfere Bačko Podunavlje (2017), a od 2021. uključeno je i u prekogranični UNESCO rezervat biosfere Mura-Drava-Dunav (TBR MDD).
Prioriteti upravljanja su:
(1) očuvanje i obnova dinamične hidrologije i poplavnih režima;
(2) kontrola invazivnih vrsta i pritisaka iz vodoprivrede, šumarstva i rekreacije;
(3) ciljano upravljanje staništima i vrstama (ptice, vodozemci, ribe, retke biljke, dnevni leptiri);
(4) standardizovan monitoring vode i praćenje učinka mera.
Novije međunarodne politike (ICPDR DRBMP) snažno podstiču rekonekciju rukavaca i retenciju poplavnih voda, što je i lokalni prioritet.
Pravni i međunarodni status
REZERVAT BIOSFERE - godine 2017. UNESCO je proglasio Bačko Podunavlje rezervatom biosfere, koji pored Gornjeg Podunavlja, obuhvata i manja zaštićena dobra u bačkom delu Podunavlja, kao i šire zone na teritoriji Grada Sombora i opština Apatin, Odžaci, Bač i Bačka Palanaka.
PREKOGRANIČNI REZERVAT BIOSFERE - 2021. godine, Gornje Podunavlje je postalo deo prvog svetskog prekograničnog rezervata biosfere „Mura–Drava–Dunav” (tzv. „Amazon Evrope“), koji obuhvata Austriju, Sloveniju, Mađarsku, Hrvatsku i Srbiju. Ovaj okvir donosi ambiciju zajedničkog upravljanja i restauracije rečnih i poplavnih ekosistema.
IBA PODRUČJE - zbog svojih opšte poznatih ornitoloških vrednosti, ovo područje je pod imenom Gornje Podunavlje 1989. uvršćeno u registar područja od međunarodnog značja za ptice (YU029), prema IBA projektu, danas na površini od 22617 ha. Ornitološka vrednost se pre svega ogleda u bogatstvu retkih i ugroženih vrsta na gnežđenju, ali i zbog njegovog značaja za migraciju i zimovanje severnijih populacija.
IPA PODRUČJE - veliko bogatstvo flore i prisustvo u manjem ili većem stepenu zaštićenih i retkih biljaka uzrokovalo je da Gornje Podunavlje je u okviru međunarodnog IPA projekta bude izdvojeno kao značajno botaničko područje, na površini od 19334 ha.
PBA PODRUČJE - područje od značaja prema bogatstvu populacija dnevnih leptira, na površini od 19021 ha.
RAMSARSKO PODRUČJE - Gornje Podunavlje je 2007. proglašeno Ramsarskim područjem (22.480 ha), čime je međunarodno potvrđen značaj vlažnih staništa i poplavnih šuma na toj deonici Dunava.
EUROPARC – kao nosilac povelje za održivi turizam u zaštićenim područjima, Gornje Podunavlje je jedina članica EUROPARC federacije u Srbiji.
EMERALD područje (19648 ha) - Lista Emerald područja u Srbiji sadrži prirodna dobra koja su status zaštićenog područja dobila na osnovu odredbi Bernske konvencije o zaštiti evropskih divljih vrsta i prirodnih staništa. Lista sadrži 61 zaštićeno područje koja su predhodno taj status dobila na osnovu odluka državnih, pokrajinskih i lokalnih zakonodavnih organa, u skladu sa Zakonom o zaštiti prirode u Srbiji.
Gornje Podunavlje je deo mreže „Danube parks“, „Parks Dinarides“ i potencijalno je NATURA 2000 područje.
Položaj, površina i zoniranje
Gornje Podunavlje se nalazi uz levu obalu Dunava, u severozapadnoj Srbiji, i obuhvata delove Opštine Apatin i Grada Sombora. Površina rezervata je 19.648,00 hektara, sa mozaikom močvarnih, šumskih i poplavnih livadskih staništa. Ovo područje je deo međunarodnog ekološkog koridora Dunava, važno za migraciju i očuvanje biodiverziteta.
Prostrano ritsko-močvarno područje leve dolinske ravni Dunava od državne granice sa Mađarskom do Bogojeva, sa izvanredno izraženim odlikama reljefa i hidrografskim pojavama i objektima inundaciono–aluvijalnog rečnog pojasa, očuvanim i bujnim izvornim biljnim zajednicama ritova (ritske šume, livade, trstici i dr.), raznovrsnost i bogatstvo flore kao i prisustvo retkih i proređenih vrsta biljaka (beli lokvanj – Nymphaea alba, žuti lokvanj – Nuphar lutea, kukurjak – Eranthis hymalis, rebratica – Hottonia palustris, zakržljana prunika – Iris spuria, zmijasti ljutić – Ranunculus ophioglossifolius, jezičasti ljutić – Ranunculus linqua, crni glog – Crataegus nigra) raznovrsnost i bogatstvo faune, naročito krupnih sisara (jelen obični – Cervus elaphus, divlja svinja – Sus scrofa, srna – Capreolus capreolus), riba i ptica močvarica, prisustvo retkih i proređenih životinjskih vrsta (orao belorepan – Haliaetus albicilla, crna roda – Ciconia nigra, kuna zlatica – Martes martes, kuna belica – Martes foina, jazavac – Meles meles, divlja mačka – Felis silvestris i dr.) kao i osobita lepota pejsaža čine temeljni fenomen prirodnog dobra Gornjeg Podunavlja.
Rezervat Gornje Podunavlje je jedna od poslednjih oaza izvorne prirode i predstavlja kompleks nizijskih i ritskih šuma ispresecanih kanalima i rukavcima. Zbog relativno male nadmorske visine blizine Dunava, vegetacija je azonalnog tipa, odosno biljni svet je uslovljen plavnim i podzemnim vodama. Najzastupljeniji su šumski ekosistemi, dok najmanju zastupljenost imaju poljoprivredne površine.
Gornje Podunavlje je jasno omeđen i kompaktan ritski kompleks. Nalazi se u severozapadnom delu Bačke na inudacionom području gornjeg toka Dunava kroz našu zemlju sa njegove leve strane od 1367 km do 1433 km, a pored naselja Bogojevo, Sonta, Apatin, Kupusina, Bački Monoštor, Bezdan, Kolut i Bački Breg. Sa severne strane omeđen je državnom granicom sa Mađarskom, istočnu stranu čine Bajski kanal, kanal DTD, rukavac Dunava i odbrambeni nasip. Na jugu i zapadu prema Republici Hrvatskoj omeđen je rekom Dunav.
Položaj je određen sledećim geografskim koordinatama:
a) centralna koordinata
450 44” 51” N 180 56053” E po Griniču
5067.500 / 6573.625 po Gaus-Krigeru
b) gabaritne koordinate
po Griniču
450 55” 16” N - 450 31” 47” N
180 49” 08” E - 190 05” 43” E
po Gaus - Krigeru
5086.775 - 5043.400
6563.550 - 6585.625
Nadmorska visina prirodnog dobra iznosi
minimalna: 80 m.n.v.
maksimalna: 88 m.n.v.
Zaštićeno prirodno dobro “Gornje Podunavlje” prostire se na teritoriji opštine Sombor i Apatin. To je jasno omeđeno područje u kojem dominiraju šumske površine. Ukupna površina zaštićenog prirodnog dobra iznosi 19.648,00 ha.
Struktura površina
šume 5.685,44 ha 28,9%
šumske kulture 3.910,05 ha 19,9%
šumsko zemljište 1.526,27 ha 7,8%
neplodno 2.235,05 ha 11,4%
poljoprivredno zemljište i zemljište za ostale svrhe 1.519,22 ha 7,7%
stari tokovi Dunava, rukavci, kanali 3.203,97 ha 16,3%
Dunav 1.568,00 ha 8,0%
*Izvor: Studija zaštite Specijalnog rezervata prirode Gornje Podunavlje, 2000. godine
Klima
Gornje Podunavlje ima umerenu kontinentalnu klimu sa izraženim sezonskim promenama. Zime su hladne sa čestim mrazevima, leta topla i umereno vlažna, a vetrovi i režim padavina imaju veliki značaj za vegetaciju i celokupan ekosistem ovog područja. Sve očiglednije posledice klimatskih promena znatno menjaju postojeće obrasce osnovnih klimatskih parametara.
Hidrologija i vodni režim
Gornje Podunavlje je prostor u kome voda ima presudnu ulogu u oblikovanju prirode i života. Slojevi peska i sedimenata koje je Dunav ostavio tokom vekova omogućili su nastanak podzemnih voda koje se nalaze vrlo blizu površine. Na mnogim mestima nivo vode je na dubini od samo nekoliko metara, a ponegde čak izbija na površinu i stvara bare i močvare.
Podzemne vode u ovom delu su uglavnom čiste i slabo mineralizovane, ali često sadrže organske materije koje ih čine neprikladnim za piće. Ipak, one imaju veliki značaj jer obezbeđuju vlagu za biljke i održavaju šume i močvarne ekosisteme u životu.
Vode se dopunjuju na dva načina: kišom i poplavama Dunava. Kada nivo reke poraste, voda prodire u zemljište i puni podzemne slojeve, a zatim se polako povlači kroz kanale i prirodne nizije. Upravo ovaj ritam plavljenja i povlačenja vode vekovima je održavao poseban izgled i bogatstvo Podunavlja.
Zbog plitkih podzemnih voda i nedostatka zaštitnog sloja zemljišta, Gornje Podunavlje je veoma osetljivo na sve intervencije. Najugroženija su močvarna područja, mrtvaje (stara rečna korita) i mesta gde se javljaju izdani na samoj površini. Tamo je veza između podzemnih i površinskih voda neposredna, pa svaka promena – zagađenje, ispuštanje hemikalija ili izmena vodnog režima – odmah utiče na ceo ekosistem.
Dodatni problemi javljaju se zbog melioracionih kanala i iskopanih jama (pozajmišta peska), koji menjaju prirodno kretanje podzemnih voda i stvaraju nova „izdanska okna“. Sve ovo pokazuje koliko je prostor ranjiv i koliko je potrebno pažljivo upravljati njegovim resursima.
Da bi se kontrolisalo plavljenje i koristio prostor za šumarstvo, lov, ribolov i turizam, na delu teritorije od oko 5.000 ha izvedeni su hidromelioracioni radovi. Podignut je nasip duž Dunava i iskopan veliki kanal, čime je prekinuta prirodna cirkulacija vode. Posledica je zabarivanje rukavaca i postepena degradacija šuma.
Kao rešenje predložena je izgradnja ustava (barijera sa vratima za vodu) koje bi omogućile kontrolisano plavljenje u vreme visokog vodostaja i povlačenje vode kada se Dunav spusti. Na taj način mogao bi da se obnovi prirodni vodni režim, ali i da se zaštite šume i živi svet koji od njega zavise.
Melioracioni radovi značajno su izmenili prirodno kretanje voda u Podunavlju. Danas se ovde uočava:
- promenjen režim površinskih i podzemnih voda,
- sprečeno prirodno oticanje i dreniranje zemljišta,
- pogoršanje kvaliteta zemljišta,
- širenje močvarnih procesa na većim površinama.
Sve ovo utiče na šume, životinjski svet i lokalnu zajednicu, koja vekovima živi u skladu sa prirodom. Zato je neophodno voditi računa da se svi budući radovi i aktivnosti usklade sa prirodnim uslovima, jer je Gornje Podunavlje jedan od najvrednijih i najosetljivijih ekosistema u Srbiji i Evropi
Kvalitet voda i fitoplankton (uključujući Dunav i odabrane kanale)
Saprobiološke analize pokazale su da kvalitet vode varira od II do III klase (β-mezosaprobne do α-mezosaprobne vode), sa indeksom saprobnosti 1,9–2,8. Vrednosti indeksa uglavnom prate gustinu fitoplanktona, što ukazuje na direktnu zavisnost od koncentracije nutrijenata.
Vode Gornjeg Podunavlja su u većoj ili manjoj meri eutrofne, što je tipično za ravničarske ekosisteme. Ovako razvijena fitoplanktonska zajednica predstavlja važnu hranidbenu bazu za planktofage ribe i ključan element u održavanju biološke raznovrsnosti ovog područja.
Redovne laboratorijske analize vode Dunava i Velikog Bačkog kanala na 6 lokacija, na teritoriji KO Bezdan i Sombor, pokazujuIz dosadašnjih rezultata da su hemijski parametri na svim lokacijama u okvirima dozvoljenih vrednosti (pH, DO, HPK, BPK5, nitrati, amonijak itd.). Mikrobiološki parametri pokazuju najveći pritisak na lokacijamakoje su u neposrednoj blizini urbane sredine (visokа koncentracijaenterokoka), dok je situacija na kanalu sa ređim priustvom čoveka i naseljaznatno povoljniji.Dunav ima najbolje stanje, dokjezero – mrtvaja Korlatoš pokazuje najveći organski teret i mikrobiološko opterećenje.
Staništa
Specijalni rezervat prirode „Gornje
Podunavlje“ predstavlja mozaik različitih staništa koja nastaju u
uslovima periodičnog plavljenja, bogate hidrološke mreže i
očuvanih šumskih kompleksa. Upravo ova kombinacija staništa
omogućava postojanje izuzetno visokog biodiverziteta, zbog čega je
područje deo evropske mreže zaštićenih područja (Emerald mreža,
predlog Natura 2000).
Šumska staništa
Najzastupljenija su vrbovo-topolove
šume (Salicetum albae-fragilis), koje prate tok Dunava i njegovih
rukavaca. Na nešto višim terenima razvijene su zajednice hrasta
lužnjaka (Quercus robur) i poljskog jasena (Fraxinus angustifolia).
Ova staništa imaju ključnu ulogu za gnežđenje orla belorepana i
crne rode, kao i za opstanak jelenske divljači.
Livade i pašnjaci
U zoni periodičnog plavljenja
razvijene su poplavne livade sa značajnim udelom vlažnih i
higrofilnih vrsta. Tradicionalno su korišćene za ispašu stoke, što
je doprinelo očuvanju otvorenih staništa pogodnih za leptire i
oprašivače.
Akvatična i močvarna staništa
Područje obiluje rukavcima, mrtvajama
i barama, ovi ekosistemi predstavljaju ključno mrestilište za ribe
i stanište za vodozemce. Barska i močvarna vegetacija (lokvanji,
trske, rogoz) učestvuje u filtraciji voda i stvaranju mikroklime.
Kanali hidrosistema DTD
Iako veštački nastali, kanali
(Bajski, Veliki, Dunav-Tisa-Dunav) postali su važna staništa za
ribu i ptice močvarice. Međutim, zbog povezanosti sa
poljoprivrednim zemljištem, ova voda je često pod pritiskom
zagađenja i eutrofikacije.